آمل یکی از شهرهای استان مازندران در ایران است. شهر آمل با ۱۹۷٬۴۷۰ نفر جمعیت (بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵) [۲]در جلگه مازندران و در دوسوی رود هراز با ارتفاع ۷۶ متر از سطح دریا در ۵۲ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی و ۲۶ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالی و در فاصله ۷۰ کیلومتری غرب ساری، مرکز استان، ۱۸ کیلومتری جنوب دریای مازندران و ۶ کیلومتری شمال دامنه کوه البرز و ۱۸۰ کیلومتری شمال شرقی تهران قرار دارد.
وجه تسمیه
واژه آمل که گونه پهلوی آن آموی (Amui) است، نصراله هومند در جزوه آشنای مختصری با شهر آمل می‌نویسد: «تز میان همین اقوام مهاجر آریائی (آزادگان) شاخه‌ای دیگر با نام آموهائی برای بدست آوردن سرزمینی بزرگ و آباد از سرزمین اصلی خود مهاجرت نموده و در کناره رود هراز (هرهز) آرام یافتند. چنانکه این قوم توانستند در کنار (ه) غربی همین رود شهری را بنا کنند و نام قبیله و قوم هود را بر آن شهر بنهند. با گذشت زمان به گونه‌های: آموری، آمو، آمل بدل شد.» و سرانجام نتیجه می‌گیرد :«منظور از این همه اشارات و یادآوری‌ها این بود که «آموئی‌ها» مردمان اولیه سرزمین آمل و اطراف از سمت غرب به شرق مهاجرت نکردند بلکه از شرق دریای خزر به مازندران (تبرستان) مهاجرت نموده ساکن شدند و... واژه‌هایی مانند آمارد، آملد، امرته را نمی‌توان ریشه لغوی شهر آمل به حساب آورد در صورتی که با اندکی دقت و توجه می‌توان (ریشه واژه آمل را به اینگونه بدست آورد: آمل – آمو – آموی- آمویه.»)
باتوجه به اسناد تاریخی این شهر حداقل از دوره ساسانی تا دوره مغول پایتخت مازندران بوده‌است. موقعیت استراتژیک شهر آمل و رودخانه هراز، توسعه بخش‌های کشاورزی، تجاری، صنعتی و گردشگری منطقه را در سالهای اخیر تسهیل نموده‌است. محصولات عمده کشاورزی آن، برنج، گل و گیاه، دانه‌های روغنی کلزا، سبزیجات و علوفه می‌باشد.
تاریخچه
شهر آمل از شهرهای بسیار قدیمی ایران در استان مازندران است.ابن خردادبه:<<از زمان پادشاهی فریدون تا زمان بهرام گور آمل پایتخت دنیای مسکون بود>>.حمدالله مستوفی بنای شهر را به طهمورث پادشاه پیشدادی نسبت می‌دهد. فردوسی از آمل چنین ذکر کرده‌است: از آمل گذر سوی تمیشه کرد نشت اندر آن نامور پیشه کرد از آمل همه بندگان تواند به ساری پرستندگان تواند چنین تا به شهر بزرگان رسید ز ساری و آمل به گرگان رسید در تاریخئ طبرستان ابن اسفندیار کاتب (تالیف ۶۱۳ ه-ق)چنین آورده‌است:<<در قباله‌های کهن مذکور است که معنی آمل به واژه طبری آهوش است وهش وهل مرگ را گویند و کنایه از این است که تو را هرگز مرگ مباد>>. در کتاب راهنمای شمال فرخ عفاری در تاریخچه آمل چنینی آورده‌است: خسرو پرویز آمل را توسعه داد از آن به بعد این شهر مدت‌ها مقر حکومت و پایتخت حکام محلی مازندران بود. ماضیار به امر محمد ابن موسی نماینده مامون این شهر را ۸ ماه محاصره کرد وسرانجام فتح و بعد از تصرف شهر دستور خراب کردن دیوارهای آن را صادر کرد اما بعد پشیمان شد. اصطخری در کتاب مسالک و ممالک چنین آورده‌است:<<و از همه طبرستان ابریشم بسیار خیزد خاصه به آمل>> ابن حوقل چنین نوشته: <<آمل از قزوین بزرگتر و بسیار پر جمعیت تر بود>>. ابن اسفندیار (۶۱۳ه-ق) آمل را بازار جهانی روزگار خود معرفی و ذکر کرده بود.
بعضی از مورخان و جغرافی نویسان سابقهْ آمل را به دورهْ پیشدادیان و کیائیان نسبت داده‌اند. شهر آمل با توجه به اشیاء و سکه‌هایی که از آن به دست آمده در دوره ساسانی پایتخت یامرکز آن منطقه بوده‌است. احتمالاُ مردم آمل در زمان حکومت مهدی خلیفهْ عباسی، به دین اسلام گرویدند و بعد از آن بناهای اسلامی در آنجا ساخته شد. اوایل قرن هفتم حسام الدین اردشیر مرکزیت را از ساری به آمل آورد و قصر خود را در آنجا برپا داشت. در سال ۷۹۵ هـ. ق امیر تیمور گورکانی آمل و ساری را غارت کرد و فرمان قتل عام ساکنین آن‌ها را صادر کرد و سه قلعهْ مهم از جمله ُ ماهان سر ُ را با خاک یکسان کرد. از آن پس آمل روبه ویرانی نهاد. آمل جدید در جوار شمال آمل قدیم بنا شده‌است. ابن اسفندیار آملی، مؤلف کتاب تاریخ طبرستان نام شهر آمل را برگرفته از نام دختری افسانه‌ای به نام آمله می‌داند که دختر یکی از امیران دیلمی و همسر فیروزشاه، حاکم بلخ بوده‌است.
آمل در قدیم شهری آباد، وسیع و پر جمعیت بود. ابوالفضل بیهقی، در کتاب تاریخ خود در فصل حرکت مسعود غزنوی با لشکریانش به آمل، این شهر را چنین توصیف می‌کند: «و امیر به شتاب براند و به آمل رسید روز آدینه ششم جمادی‌الاولی، و افزون پانصد و ششصد هزار مرد بیرون آمده بودند؛ مردمان پاکیزه‌روی و نیکوتر، و هیچکدام را ندیدم بی‌طیلسان شطوی یا توزی یا تستری یا ریسمانی… و گفتند عادت این است… و من که بوالفضلم پیش از تعبیه لشکر در شهر رفته بودم، سخت نیکو شهری دیدم، همه دکانها درگشاده و مردم شادکام» در قرن پنجم وقتی با همت خواجه نظام‌الملک طوسی، وزیر کاردان و با کیاست سلجوقیان و صاحب کتاب معروف سیاست‌نامه (سیرالملوک)، قرار شد مدارسی به سیاق دانشگاه‌های امروزی به نام نظامیه در شهرهای بزرگ جهان اسلام آن روز از جمله بغداد، دمشق، بلخ، نیشابور و بخارا تأسیس شود آمل از جمله شهرهایی بود که در کنار شهرهای فوق صاحب نظامیه گردید.
محمدبن جریر طبری، علی بن سهل بن ربن طبری، شمس‌الدین محمد آملی، سراج قمری، ابن اسفندیار آملی، اولیاءالله آملی، علامه میرحیدر آملی، طالب آملی، جواد فاضل، میرزا هاشم آملی، حسن حسن‌زاده آملی، دکتر سید محمد خان حکیمی، عبدالله جوادی آملی از اهالی سرشناس این منطقه هستند.
در عصر صفوی آمل رونق فراوان گرفت و حکام صفویه به مازندران دلبستگی خاص داشتند. شاه عباس که به آمل علاقه زیاد داشت به دستور او جاده کنار رودخانه هراز آباد شد و در طول راه برای توقف چهارپایان و افراد کاروانسرا ایجاد کردند جاده شوسه‌ای که آمل را به ساری و گرگان وصل می‌کرد، درزمان او احداث شد.
موقعیت جغرافیایی آمل
شهر آمل واقع در جلگه مازندران و طرفین رود هراز با بلندای ۷۶ متر از گستره دریا در ۵۲ درجه و ۲۱ دقیقه بلندای شرقی و ۲۶ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شمالی و در فاصله ۷۰ کیلومتری غرب ساری، مرکز استان، هجده کیلومتری جنوب دریای مازندران و شش کیلومتری شمال دامنه کوه البرز و ۱۸۰ کیلومتری شمال شرقی تهران قرار دارد.
آب و هوا
آب و هوای شهرستان آمل نظیر سایر نقاط مازندران است؛ در تابستان‌ها گرم و مرطوب و در زمستانها ملایم. حداکثر ریزش باران در ماه آذر و حداقل آن نیز در ماه تیر است.
کوه‌ها
- قله دماوند
- قله امامزاده قاسم
- سیاه کوه
- آسمان کوه لار
- کوه دال کمر
- کوه کاعون
- کوه شیخ کر
- ارتفاعات ییلاقات لاریجان
- رود هراز
فاصله برخی جاذبه‌های شهرستان آمل از مرکز شهرستان
- کوه دماوند ۷۵ کیلومتر
- دره و دریاچه سد لار ۱۰۰ کیلومتر
- آبگرم لاریجان ۷۲ کیلومتر
- آبشار شاهاندشت ۶۵ کیلومتر
- آب گرم بائیجان ۶۰ کیلومتر
- آب اسک ۸۰کیلومتر
- امامزاده عبدالله ۱۲ کیلومتر
- روستای بلیران ۱۵ کیلومتر
- شکل شاه (جاده هراز) ۶۰ کیلومتر
- پل دروازه چشمه مرکز شهر
- مشهد میر بزرگ مرکز شهر
- امامزاده ابراهیم مرکز شهر
- شمس آل رسول مرکز شهر
- پارک جنگلی میرزا کوچک خان ۲۰ کیلومتر
معماری و گردشگری
۱- بازار: راسته اصلی بازار قدیم آمل به همراه راسته‌های فرعی منشعب از آن (راسته عطاران، راسته پالان دوزان، راسته نمدمالان و نوراسته)نقش مهمی در تشکیل و تعریف محدوده بافت ایفا می‌کنند. راسته اصلی دقیقاً و بلافاصله بعد از پل دوازده چشمه (جنوب شرقی بافت) آغاز و به صورت قطری و طولی در بافت حرکت کرده و تا نزدیکیهای مرکز اصلی کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) ادامه می‌یابد. بازار به بافت ویژگی طولی و خطی بودن آن (گذر و محور اصلی بافت) تلفیق بعضی از مراکز محله با آن (مشائی محله و شاهاندشتی محله)، برخورداری از کاربری اجتماعی – اقتصادی و همجواری با دیگر عناصر شهری عمده بافت (مسجد جامع، مسجد آقا عباس، گرمابه و …) قسمت اعظمی از بافت مسکونی اطراف را تحت نفوذ مستقیم خود دارد. در واقع برش و عبور قطری بازار از بافت سبب می‌شود که تا عمق واحدی از دو طرف (بافت مسکونی پیرامون بازار) خود را تحت پوشش قرار دهد.
۲- مراکز و گذرهای اصلی محلات، به غیر از سه مرکز اصلی میدانچه مشائی محله (محله چهار سوق)، بازارچه شاهاندشت محله (تکیه هاشمی) و کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) بقیه مراکز اصلی با فاصله از راسته اصلی بازار و تقریباً در در مرکز ثقل هندسی محلات مستقر هستند. چون راسته اصلی بازار به صورت قطری بافت را قطع نموده‌است از این نظر این مراکز اصلی با گذرهای اصلی بین خود، عملاً یک حلقه ثانویه پنهانی (تار نامرئی) را به دور بازار به وجود می‌آورند. علاوه بر این هر یک از این مراکز اصلی، خود دارای یک شعاع نفوذی هستند. لذا مجموعه این شعاعهای نفوذ مراکز اصلی با حلقه درونی بر گرد بازار، محدوده و منطقه‌ای را تعریف خواهد کرد که می‌تواند به عنوان یک محدوده بافت کهن و تاریخی به آن استناد کرد. چون بافت کهن آمل از دخالتهای کالبدی و عبور خیابانهای چلیپائی رضاخانی مصون مانده‌است. لذا پیوستگی قضایی عناصر شهری و مراکز محلات از طریق گذرها و معابر اصلی بافت موجب تشکل و انسجام بافت می‌گردد.
محلات تاریخی آمل
۱- نیاکی محله (حسینیه ارشاد) ۲-اسپه کلا(تکیه اسک) ۳-قادی محله (تکیه شهدا) ۴- کاردگر محله (مسجد امیری‌ها) ۵- مشائی محله (چهار سوق) ۶- شاهاندشت محله (تکیه هاشمی) ۷- چاکسر محله (امامزاده قاسم) ۸- کاشی محله (مسجد جامع علی کوچک) ۹- پائین بازار محله (تکیه آملی‌ها) ۱۰- گلباغ محله (مسجد جامع) ۱۱- گرجی محله (امامزاده تقی)
هر یک از محله‌های مسکونی فوق دارای محدوده و مرز معین وتعریف شده هستند. این محدوده‌ها توسط حصار یا موانع کالبدی مشخص نمی‌شد، بلکه گذرها و کوی‌ها یا محدوده پلاکها محدوده هر محله را تشکیل می‌دهد.
جاذبه‌های گردشگری
پل تاریخی ۱۲ چشمه (پله) آمل
میدان قائم
از آثار تاریخی شهرستان آمل با آن همه سابقه شهرنشینی یا به دلیل رطوبت بالای منطقه و یا به دلیل حوادث طبیعی مثل زلزله و حوادث غیر طبیعی مثل هجوم تیمور گورکانی، چیز چندان درخور توجهی باقی نمانده‌است. برخی از این آثار باقیمانده به همراه برخی جاذبه‌های جهانگردی از این قرارند:
- جاذبه‌های تاریخی
- نقش برجسته شکل‌شاه
- حمام شاه‌عباس آبگرم لاریجان
- بقعه میرحیدر آملی
- مسجد جامع
- آرامگاه ناصرالحق بقعه شمس‌الرسول
- آثاره راه‌باستانی هراز
- قلعه ملک‌بهمن شاهندشت
- برج قدیمی امیری
- بازار قدیم آمل
- مسجد امام حسن‌عسگری
- ساختمان موزه تاریخ آمل
- قلعه کهرود
- قلعه فرنگيس
- بافت قدیم شهر شهر با خانه زیبا مانند خانه شفائی
- قلعه دختر پلور کاروانسرای سنگی و کوهستانی پلور
- کافر کلی (غارهای باستانی آب‌اسک و پلمون)
- امامزاده عبدامناف
- امامزداده محمد قریشی
- امامزداه عباس شهنه‌کلا
- پل ۱۲ چشمه
- پل معلق
- پل پلور به لار
- بقعه شمس طبرسی
- بقعه میربزرگ
- مقبره میربزرگ (مقبره میر قوام‌الدین مرعشی، سر سلسله مرعشیان مازندران که از بناهای دوره صفویه‌است.)
- مقبره میرحیدرالدین
- مقبره امامزاده ابراهیم
- مقبره امامزاده قاسم
- مقبره امامزاده عبدالله
- مقبره ناصرالحق حسن‌بن علی
- بقعه شمس آل رسول
- پل دوازده چشمه
- قلعه شاهاندشت (ملک بهمن)
- مقبره مولانا سید حسن ولی واقع در نیاک
- پارک جنگلی میرزا کوچک خان (واقع در ۲۰ کیلومتری جاده هراز)
- آبهای معدنی لاریجان، آمولو، اسک و استراباکو
- جاذبه‌های ورزشی
- قله دماوند
- قله امامزاده قاسم
- کوه قره‌داغ
- سیاه کوه
- آسمان کوه لار
- کوه دال کمر
- ارتفاعات ییلاقات لاریجان
- رود هراز
- جاذبه‌های علمی تحقیقی
- کارگاههای پرورش ماهی سردابی لاریجان
- طرح آبریز هراز
- موسسه تحقیقات برنج کشور
- مرکز پرورش نهال زیتون
- مرکز پرورش گیاهان دارویی سلیمانی و قلی‌زاده
- دهکده قدیمی با کارگاه قالی‌بافی بلیران
- باغ کیوی و گلخانه ایزدی
- پرورش ماهی و منابع طبیعی چلاو
- منطقه حفاظت شده چلاو
- منطقه حفاظت شده سیاه‌بیشه
- جاذبه‌های تفریحی
- پارک جنگلی میرزا کوچک‌خان جنگلی
- پارک جنگلی امامزاده عبدالله
- پارک دهکده طلایی
- شکارگاههای لاسم
- شکارگاه امیری
- شکارگاه لار
- منطقه تیراندازی ممنوع رزن
- روستای خوشواش
- روستای سنگچال
- دریاچه آب اسک
- جاذبه‌های طبیعی
- قله دماوند
- غار گلزرد
- جنگل بلیران
- گرم رود
- رود کمکلا
- رود کرسنگ
- رود پنجاب
- رود لاسم
- آب گرم لاریجان
- آب معدنی اسک
- آب آهن آب فرنگی لاریجان
- آب معدنی گرو کلرد
- آبشار یخی
- آبشار شاهاندشت
- آبشار آلامل
- آبشار پرو مد
- آبشار شیخ علی‌خان
- آبشار سنگ درکا
- آبشار قلعه‌دختر
- آبشار دعيز
- دریاچه سدلار
- دریاچه دریوک
- آبشار آب مراد لاسم
دخمه‌های سنگی (کافر کلی) رینه، راه باستانی تنگه بند بریده و تصویر حجاری شده ناصرالدین شاه و یاران او بر سنگ به نام شکل شاه، کاروانسرای گمبوج، مسجد جامع مسجد امام حسن عسکری، مسجد آقا عباس، بقعه متبرکه سه سید، سقانفار زرین کلا و سقانفار هندو کلا، بقعه مشهد بزرگ، امامزاده ابراهیم، امامزاده قاسم، بقعه شمس آل‌رسول و گنبد شمس طبرسی نیز از دیگر جاذبه‌های گردشگری آمل به شمار می‌روند.
فهرست روستاهای شهرستان آمل
فهرست روستاهای
شهرستان آمل به تفکیک دهستان به شرح زیر است:
اخا ، ترا ، دینان ، شاهان دشت ، شمس آباد ، شنگلده ، گل‌پاشا ، لارین ، نهر ، هاره ، اخازیر ، وانا ، آب گرم ، امیر آباد ، گزانه ، ملار ، فیره ، انهه ، کنار انجام ، کندلو ، گرنا ، گیلاس ، لزیرک ، پلمون ، نوا ، نیاک ، شهرک صنعتی ، آب اسک ، ایرا ، لاسم ، عباس آباد ، معدن پوکه قرقه ، پلور ، زیار ، کتل امامزاده هاشم ، افسانه سرا ، کمپ سد لار
بوالقلم ، پردمه ، کنی بن ، لوط ، نوسر ، هفت تنان ، بائیجان ، تینه ، حاجی کلا ، رزون ، کرف ، میان‌ده ، ناندل ، عکس‌شه ، محمد آباد ، آهن‌سر ، علی آباد ، مریجان ، پنجاب ، کهرود ، کیان ، لهر ، تیران ، اطاق سرا ، امره ، پلریه ، دره کنار ، دیوران ، سوا ، شیخ محله ، عبدالمناف ، کلری ، نشل ، نمار ، کفا ،
تلیران ، چالی کیاده ، دیورز ، عالی جنگل ، ورامده ، سوته کلا ، میان رود ، میخران ، کارچی‌کلا ، اسپند ، خشکرود ، کاسمده ، سهری ، اسکو محله ، سنگدرکا ، شهرک صنعتی ، چندر محله ، نوگردن ، هلومسر ، تسکابن ، مرزانکلا ، خاص کلا ، درازان ، درمه کلا ،
شادمحله ، کلاک‌سر ، هلی کتی ، انصاری محله ، آهن کتی ، قجر محله ، کرد کتی ، تجنک ، دارکلا ، اغوزکتی ، تجن جار سفلی ، چائو سر محله ، سرهنگ کتی ، کاسب محله ، مارکتی ، انچ پل ، تجن جار علیا ، زارونده ، شیرکاج ، نرم ، اغوزبن ، سائیج محله ، چنگاز ، روکش ، گلان ، ولیس‌ده ، درکاپی ، سیاه‌لش ، کوکده ، مرانده ، پیشگون ، تازه آباد ، حسین آباد ، کوسه رز ، مسکون ، نورآباد ، ورکاده
پرن ، رزکه ، شاه زید ، کلرد ، محمد آباد ، منگ جنوبی ، خوشواش ، زرد بند ، کمربن ، کپین ، الیمستان ، لهاش ، سیاه بیشه ، کندوا ، معدن گچ ، مریجان ، پاریمه ، پاشاکلا ، تیار ، چمه بن ، زرخونی ، گنکرج کلا ، نجار کلا ، سنگ چال، دایو ، اندوار ، بزرودشت ، خرم ، نشل ، لارک
پولیکیاده ، عالیکلا آهی ، کهنه دان ، آقا محمد آباد ، آب سرفت ، جمشید آباد ، فرح آباد ، لتی کلا ، پاشا کلا ، شرم کلا ، آهنگر کلا ، کمانگر کلا ، بختیارکتی ، نوده ، قرق ، کلیکان ، تمسک ، خراب میانرود ، رفیع آباد ، سنگ بست ، شیخ آباد ، همت آباد ، رودبار ، زاغ‌ده ، جعفر آباد ، کلا محله ، نوکلا ، هره پاک ، سعدین کلا ، اوجی کلا ، بیش محله ، پاشا کلا بیش محله ، اسکی محله ، قادی محله ، میانرود ، بامتی ، حسین آباد ، کلاصفا ، معصوم آباد
کچپ سفلی ، کچپ علیا ، مریج محله ، کچپ کلوا ، واسکس ، مرزنگو ، آهنگر کلا سفلی ، آهنگر کلا علیا ، ابومحله ، صورت کلا ، کرسی محله ، کبودکلا ، غیاث کلا ، زیار محله ، کمانگر کلا ، سنگر ، جالیکا ، قائمیه سفلی ، قراکلا ، موزی کتی سفلی ، موزی کتی علیا ، پپین ، مجید آباد ، ابدنگسر ، اسپاهی کلا ، اسپیاری ، قائمیه علیا ، سراج محله ، اسکی محله ، پلهم کتی ، سلطان آباد ، شهرکتی ، مطهر سفلی ، مطهر علیا ، نرگس مرز ، بانصر کلا ، تنها کلا ، حسن آباد ، بامرکلا ، تازه آباد ، رییس آباد ، شانه بند ، نائیج آباد ، باریک محله ، بیش محله ، دوتیره ، ترویجان ، اسلام آباد ، عظیم آباد ، ولیک علیا ، نوآباد ، اوجاک ، یوسف آباد ، ولیک سفلی ، اشکار کلا ، الو ، امین آباد ، بور محله ، سورک ، شاه کلا ، ماهوت کلا ، ابوالحسن آباد ، اشرف آباد ، پاشاکلا ، حاجی آباد ، حسین آباد ، دعو کلا ، قلاکتی ، میانرود ، دنگپیا ، شریعت آباد ، کلیک‌سر ، ممرزکتی ، اسپیاربن ، بالاهشتل ، رشکلا ، دیه ، کاشی محله ، موسی محله ، چاره ، ناصر آباد ، کردخیل ، طوله کلا ، گالش محله ، پایین هشتل ، درزیکلا
ترک کلا ، کنسی ، پلک سفلی ، آب بخشان ، تیرکان ، پلک علیا ، پاسکی محله ، کته پشت علیا ، میان محله ، بزمینان ، رودبار دشت ، زیارود ، کمکلا، بوران ، سالار محله ، شادمحل ، هندوکلا ، محمد آباد ، اله کاج ، باغبانکلا ، نو آباد ، رستم دارمحله ، عرب خیل ، قلعه کش ، قلیان کلا ، اجبارکلا ، داودکلا ، خونی‌سر ، نجار محله ، هارون کلا ، نفرخیل ، فیروز کلا سفلی ، فیروز کلا علیا ، نظام آباد ، سرخ کلا ، پاشا کلا ، مهدی خیل ، میله ، معلم کلا ، خرمن کلا ، تمسک ، تیرکلا ، گلمزار ، کمدره ، بلیران ، زوارک ، شهنه کلا ، آهنگر کلا ، مزرس ، چنگ میان ، نوده ، وسطی کلا
گالری عکس
